آینه جم/ امید زاهد- کارشناس پژوهشی بنیاد ایران شناسی شعبه بوشهر
در این سالها با رویکردلح جالبتوجهی از سوی ناخدایان بوشهری مواجه هستیم و آن هم انتشار کتب خاطرات ناخدایان بوشهری است. البته این مهم از خوشاقبالیهای ماست که حفظ حافظه دریایی بندر بوشهر از زبان کسانی است که خود بخشی از تاریخ دریانوردی خلیج فارس هستند. این آثار به ثبت تاریخ شفاهی دریانوردی ما کمک شایانی میکند. وقتی عمیقتر به موضوع بنگریم و با پیشرفت فناوریهای جدید در حوزه دریا و دریانوردی همراه شویم، بهواقع پی میبریم که بسیاری واژهها در گفتگوها و زندگی ساحلنشینان، کمکم به وادی فراموشی سپرده و عملاً منسوخ میشوند.
بدون شک حمایت از نگارش و چاپ دیگر آثار ناخدایان بوشهری، حافظه تاریخی و هویتی نسلهای آینده را تقویت و پربارتر میکند. ناخدایان بوشهری در این سالها بخشی از واژگان و اصطلاحات دریایی، داستانها و تجربههای دریایی و زندگی شخصی ناخدایان و جاشوان و تجربههای روزمره و مواجهه با خطر را بهخوبی برای تاریخ روایت و ثبت کردهاند. از این منظر، کاری شایسته و بایسته صورت گرفته و شایسته همهگونه تقدیر و سپاسگزاری است.
از روزگاران قدیم در استان بوشهر، پیشتر کتبی مانند «سفرهای سلیمان سیرافی» و شرح کاملتر آن در کتاب «سلسلهالتواریخ یا اخبار الصین و الهند» از ابوزید سیرافی، محمدعلیخان سدیدالسلطنه کبابی با کتاب «صید مروارید»، کتاب «راهنمای دریایی» اثر ناخدا عبدالله فهیمی دیلمی و کتاب «دریانوردی ایرانیان» از اسماعیل رائین و این سالها انتشار نسخه خطی کتاب «سفرنامه ناخدا عباس دریانورد» از منابع گرانبهای تاریخی در حوزه دریانوردی و خلیج فارس پژوهشی میباشند. باید دانست که این تجربهها و گنجینههای مکتوب از دیرباز تاکنون، در واقع همان روایت دست اول است و به اصطلاح اهالی تاریخ، بخشی از تاریخ نزدیک به ماجراست؛ یعنی همان منابع دست اول که رجوع به آن برای هر پژوهشگر دریا و دریانوردی از نان شب هم واجبتر است!!!
گفتنی است پس از انتشار کتاب ناخدا حاج عبدالمجید طبیبنژاد مطلق با عنوان «خیران» و ناخدا حاج عبدالرسول غریبی با انتشار چندین کتاب، از جمله «فرهنگ واژگان و اصطلاحات دریایی و دریانوردی»، این بار نوبت به ناخدا حمید ماهینی از ناخدایان جفره شد که پای در عرصه نویسندگی بگذارد. کتابی با عنوان «لحیمر» (لیمر) که از این رهگذر شایسته و درخور توجه است و بهتازگی از سوی انتشارات شروع به زیور طبع آراسته گردیده است.
اگر به دیده تحقیق بنگریم، هر یک از ناخدایان خوشنام بوشهری با انگیزههای گوناگون پای در عرصه نویسندگی نهادهاند و بر اهالی فرهنگ و هنر پوشیده نیست که این بزرگان، هر یک بخش جداییناپذیر از تاریخ دریانوردی ما را در بندر بوشهر و خلیج فارس بر دوش دارند. ناخدا طبیبنژاد مطلق کتابی نگاشته با عنوان «خیران» و واژهها و اصطلاحات دریایی را در میان تجربیات ارزشمند خود، از صید گرفته تا شناورسازی و خاطرات تلخ و شیرین سفرهای دریایی، به رشته تحریر درآورده؛ کتابی که به چاپ دوم هم رسیده است.
ناخدا عبدالرسول غریبی پس از نگارش کتاب اصطلاحات دریاییاش، با قلمی توانا به سراغ داستانهای دریایی رفته که برای ساحلنشینان امروز، بدون شک ناگفتههای بسیار دارد. ناخدا غریبی با نگارش کتابهای «قهوهخانه ساحلی»، «جلو»، «آخرین موج»، «جمو» و… با شیوه روایی و بسیار شیرین، داستانهایی را روایت کرده است.
اما ناخدا حمید ماهینی، چهره کمتر شناختهشده اما خوشبیان و خوشمشرب محله جفره، با نگارش طنزگونه خاطرات خود از احوالات جاشوان و داستانهای دریایی، چنان خوب از عهده برآمده که واقعاً کتابش را خواندنی و دلچسب نموده است.
کتاب «لحیمر» با بیانی گیرا، زوایای پنهان دیگری از تاریخ مردم ساحلنشین بوشهر را روایت میکند. اینکه چه بر سر ناخدایان و جاشوان رفته، از دستوپنجه نرم کردن با مرگ و دلهره و اضطرابهای دریایی در «شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل» گفته و از دورهمیها و سخنان خصوصی جاشوان و ناخدایان بازنشسته آورده و حتی از محاورات روزمره آنان در اوقات فراغت هم غافل نبوده است. کتاب ناخدا ماهینی سرشار از لحظات شادیآور و اندوهناک سفرهای دریایی است که بهرایگان برای نسل امروز به یادگار گذاشته است.
بنابراین هر سه ناخدا امروز بخشی از حافظه دریایی ما در بندر بوشهر هستند. آثارشان خود فیلمنامهای را میماند که برای هر کارگردانی سوژه فیلم کوتاه و بلندی خواهد بود، برای هر پژوهشگری راهنما و مشکلگشاست و در آخر، برای هر خواننده اهل دلی سرشار از درسهای زندگی و ثبت لحظههای خوش با کتاب مأنوس بودن است!
